Szablak żółty Sympetrum flaveolum - SAMICA

Samica szablaka żółtego (Sympetrum flaveolum)
autor zdjęcia: James Lindsey at Ecology of Commanster

Samica szablaka żółtego (Sympetrum flaveolum), choć jest inaczej ubarwiona, także posiada zażółcenia na nogach. To jedyna "pociecha" w tej różnorodności (i podobieństwie zarazem) wyglądu i ubarwień gatunków szablaków, że ubarwienie nóg jest takie samo dla danego gatunku, niezależnie od płci.
Opis gatunku szablaka żółtego znajduje się w poprzedniej notatce o samcu, a teraz opiszę wygląd samicy na podstawie informacji, do których udało mi się dotrzeć:

• ubarwienie żółtobrązowe,
• odwłok - posiada bardzo charakterystyczne szerokie, czarne pasy wzdłuż dolnej części każdego boku. Spód odwłoka poniżej tego pasa jest biały. Na 8 i 9 segmencie podłużne czarne plamki
• skrzydła samic są w różnym stopniu zabarwione na żółto. Często spotykaną formą jest żółte zabarwienie obu par skrzydeł aż poza węzełki. Rzadko występuje redukcja zażółcenia skrzydeł do niewielkiego obszaru przy nasadach. U 5% samic zażółcenia niemal nie występują
• pterostigmy czerwonawe, podobnie jak u samców
• czoło żółte
• oczy brązowo-czerwonawe (góra) i żółto-zielone (dół)
• tułów - ciemnożółty jaskrawszy z wierzchu
• nogi czarne z żółtymi (jasnobrązowymi) lampasami

Treningowe zdjęć opisywanie

Przy okazji opracowywania notatki o szablaku żółtym sporządziłam kilka opisów jego wyglądu na podstawie zdjęć. Odnoszę wrażenie, że metoda formułowania w słowa dostrzeżonych szczegółów u różnych okazów tego samego gatunku, bardzo pomoże mi w późniejszym ich rozpoznawaniu. Każdorazowe zwracanie uwagi na poszczególne elementy ciała (kształt, ubarwienie, znaki szczególne) jest świetnym ćwiczeniem dla oka i pamięci.
Dlatego, nim przejdę do kontynuacji treningowego opisywania zdjęć samców i samic danego gatunku odnotuję pewne zasady, których zamierzam trzymać się w przyszłości:

• w pierwszej kolejności będę opisywać samca. W notatce o samcu będą znajdowały się wszystkie informacje o gatunku, do których dotarłam lub dotrę w przyszłości, stąd notatka "o samcu" może być rozbudowywana
• każda notatka o gatunku ważki będzie zawierała zbiór informacji ogólnych (źródła polskie i zagraniczne), opisy treningowe na podstawie zdjęć ze strony DragonflyPix (nr zdjęcia będzie zaopatrzony w link umożliwiając podgląd w osobnym oknie) oraz moje podsumowanie w stylu: po czym zdecydowanie (oraz warunkowo) rozpoznałabym konkretny gatunek
• następna notatka będzie dotyczyła samicy tego samego gatunku (postaram się, by notatki następowały kolejno po sobie)
• do czasu nabrania wprawy w rozpoznawaniu gatunków (co potrwa!) będę trzymała się powyższego podziału na samca i samicę (oddzielne notatki)
• ponieważ notatka o samicy będzie tworzona zawsze po opracowaniu informacji o samcu oraz gatunku, dopiero w tej drugiej notatce (dotyczącej samicy) będę dokonywać dodatkowych porównań samca i samicy (cechy wspólne, charakterystyczne różnice)
• notatki, w tym opisy treningowe (przewiduję około pięciu) prawdopodobnie będą korygowane (dopieszczane), gdy zajdzie taka potrzeba
• liczę na to, że po opracowaniu każdej notatki będę w stanie od razu stwierdzić, czy dane mi było sfotografować samca lub samicę omawianego gatunku. Jeśli tak - zamieszczę swoje zdjęcia. W przeciwnym razie skorzystam ze zdjęć z dostępnych źródeł (Wikipedia, itp.) podając autora i źródło
• spodziewam się, że moje spostrzeżenia z oględzin szablaków zawarte w podsumowaniach wniosą co nieco do skromnych (jak na moje potrzeby) opisów ich wyglądu dostępnych w internecie.

Szablak żółty Sympetrum flaveolum SAMIEC

Szablak żółty (Sympetrum flaveolum) należy do grupy żółtonogich. W Polsce jest gatunkiem pospolitym. Ponadto występuje w całej Europie (także w Skandynawii czy Wielkiej Brytanii) oraz w północnej i środkowej części Chin; w Pirenejach spotykany nawet na wysokości 2.500 m n.p.m.). Sympetrum flaveolum jest jednym z pięciu środkowoeuropejskich gatunków szablaka.
Zasiedla ciepłe wody stojące wszelkiego typu (np. małe, płytkie zbiorniki oraz wypełnione wodą rowy); można go spotkać w pobliżu stawów z bujną roślinnością wzdłuż linii brzegowej (trzciny), nad rozlewiskami w obszarach zalewowych rzek (z silnymi wahaniami poziomu wody), podmokłych łąkach i na torfowiskach stawowych, a także na otwartych przestrzeniach z dala od wody. Ma tendencje do przemierzania niezbyt odległych tras. Dla odpoczynku zwykle przysiada na niewysokiej roślinności.

• Długość ciała: od 32 do 37(38) mm, samce są większe od samic
• Rozpiętość skrzydeł 50 - 60(64) mm       [wg różnych źródeł - zastanawiająca rozbieżność]
• Czas występowanie imagines - od czerwca do pierwszych dni października
• Obszar występowania w Polsce - cały kraj (w górach do wys.1600 m n.p.m.) 

Samiec szablaka żółtego Sympetrum flaveolum

Cechy charakterystyczne samca szablaka żółtego: 

• nogi z wąskim żółtym, a raczej złoto-brązowym lampasem
• odwłok - pomarańczowo-czerwony; po bokach, wzdłuż dolnej krawędzi wyraźna, gruba linia złożona z czarnych plamek; na 8 i 9 segmencie odwłoka - dwie podłużne czarne plamki.
• skrzydła II pary - zabarwione nieregularnie lecz wyraźnie na żółto-pomarańczowo od nasady aż po trójkąty środkowe; przednie skrzydła zażółcone są nieznacznie
• żyłki na skrzydłach - czarne w miejscach bezbarwnych, a żółte i czerwonawe w miejscach zabarwionych
• pterostigmy - czerwonawe, jasnobrunatne; jednobarwne
• tułów jasnobrązowy, brązowo-pomarańczowy, jednolicie ubarwiony, po bokach czarne linie
• oczy - ciepły odcień brązu, brązowo-czerwone (góra), brązowe, zielone, brudnozielone (dół) 
• czoło - jaskrawopomarańczowe (u dojrzałych), czerwonawe (u starszych), niemal żółte u młodzików

Szablaki - opis rodzaju

Sympetrum, zwyczajowo nazywane szablakami to liczny rodzaj ważek z rodziny ważkowatych (podrząd Anisoptera - różnoskrzydłe). W Polsce występuje tylko 9 spośród 61 odkrytych (dotąd) gatunków. Ponad 50 z nich żyje w w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Podobno w Europie występuje około 13 gatunków. Żaden z gatunków szablaka nie pochodzi z Australii.
Ważki z rodzaju Sympetrum pod względem wielkości określane są jako niewielkie. Długość ich ciała wynosi od (29)30 do 44 mm. Najdłuższe polskie szablaki osiągają 40 mm (zob. porównanie).
Większość szablaków pojawia się późnym latem i dożywa jesieni (pierwsze przymrozki to kres ich życia). Można je spotkać na łąkach, nad stawami, rowami, torfowiskami i w lasach.

Szablaki charakteryzują się smukłym odwłokiem, który jest koloru:

• czerwonego o różnym natężeniu barwy (od jasnej, czerwonawej do bardzo intensywnego) - u wszystkich dojrzałych samców i niektórych samic. Wyjątkiem jest samiec szablaka czarnego (szkockiego) o czarnym odwłoku. Intensywność barwy zależy od gatunku i wieku osobnika.
• żółtego, żółto-złotego - u większości samic oraz u niedojrzałych samców, które ubarwieniem ciała (nawet oczu) bardzo przypominają samice swojego gatunku; posiadają jednak wtórny aparat kopulacyjny. W miarę dojrzewania przybierają intensywniejsze barwy i czerwienieją.

U starych osobników (szablaki żyją kilka tygodni) ubarwienie ciała, a zwłaszcza odwłoka brązowieje, "płowieje" tracąc intensywność - występuje dymorfizm wiekowy.
Na odwłokach szablaków u obu płci występują również czarne znaki (plamki, trójkąty, linie), których układ i kształt jest zależny od gatunku, ale i płci. Znaki te mogą być bardzo pomocne przy oznaczaniu gatunków - dla doświadczonych :-)

Systematyka ważek

Ku pamięci! O pokrewieństwie między wymarłymi owadami z rzędu np. Protodonata (rzędów było znacznie więcej, oczywiście) a współczesnymi ważkami czy jętkami, można mówić tylko w sensie "siostrzanym", gdyż wszystkie te owady zaliczane są do odrębnych rzędów, które w zamierzchłych czasach miały wspólnego przodka. Tak mówi teoria ewolucji :-).
Owady z rzędu Protodonata  nie były więc prototypem współczesnych ważek Odonata.
Podobnie rzędów Protanisoptera czy Protozygoptera nie należy traktować jako przodków ważek różno- i równoskrzydłych - takimi nazwami obdarzono rzędy owadów, które badaczom ich skamielin... trochę je przypominały.

Patrząc na ważkę równoskrzydłą w spoczynku składającą skrzydła wzdłuż lub nad odwłokiem oraz na ważkę różnoskrzydłą przysiadującą z zawsze rozpostartymi skrzydłami, gołym okiem widać spore różnice oraz pewne podobieństwa. Gdyby w pobliżu przysiadł owad z rzędu Prodonata, z pewnością znalazłoby się niemało podobnych cech, ale chyba jednak jeszcze więcej różnic. Określenie go pojęciem "ważka" byłoby z pewnością obłożone przymiotnikami, świadczącymi o sporej rezerwie wobec przyjętego naprędce oznaczenia.

Znalazłam diagram przedstawiający zależności pomiędzy rzędami owadów w obrębie podgromady uskrzydlonych, w którym znalazły się także rzędy wymarłe:

Diagram przedstawia relacje pomiędzy rzędami owadów w obrębie podgromady Pterygota (uskrzydlone).   źródło

Oto w miarę pełna systematyka ważek [w Wikipedii zaznaczono jednak, że filogeneza, czyli pochodzenie wg pokrewieństwa ważek (Odonata) dotąd nie została wyjaśniona]:


Królestwo:         zwierzęta                                    (Animalia)
Podkrólestwo:     tkankowce właściwe                  Eumetazoa
Nadtyp:                pierwouste                                  Protostomia
                             wtórnojamowce                            (Coelomata)
Typ:                         stawonogi                                      (Arthropda)
Podtyp:                      tchawkowce                                   (Tracheata)
                                   sześcionogi                                    (Hexapoda)
Gromada:                     owady                                              (Insecta)
Podgromada:                  uskrzydlone                                      (Pterygota)
Dział:                                owady pierwotnie skrzydlate             (Pterygogoenea)
Poddział:                             pierwotnoskrzydłe                              (Paleoptera)
Rząd:                                    ważki                                                     (Odonata)
Podrzędy:
 - różnoskrzydłe                                           - (Anisoptera)
 - równoskrzydłe                                          - (Zygoptera)


Skrócona systematyka ważek współczesnych najczęściej przedstawiana jest tak:

Królestwo:     zwierzęta

Typ:               stawonogi

Gromada:       owady

Podgromada:   uskrzydlone  (Pterygota)

Rząd:                ważki            (Odonata)

A poniżej kilka przykładów systematyki wymarłych gatunków, rodzin lub rodzajów owadów. Oczywiście wybrałam te przypominające ważki - największe, a przez to najbardziej popularne, odnotowane w internecie.
Postaram się więcej nie używać słowa praważka (niewłaściwie mi się kojarzy). Pozostawię je tylko jako etykietę.

Protodonata - czy to praważka?

Dlaczego praważki nie ewoluowały, zatem nie mogą być praprzodkami współczesnych ważek? 
Bo wymarły? Prawda! Ale to tylko jeden z powodów.
Lektura artykułu (link) o zwiększaniu, bądź zmniejszaniu się rozmiarów ciała ssaków w ciągu ostatnich 65 milionów lat skłoniła mnie do rozmyślań o tym, czy coś podobnego mogło wydarzyć się także wcześniej, 350 -300 milionów lat temu w przypadku owadów, a konkretnie ważek (praważek). 
Wyobraziłam więc sobie taką praważkę - wielkiego drapieżnego owada, króla przestworzy - z braku konkurencji. Nim sięgnęłam po kalkulator, by obliczyć ile czasu (w latach) potrzebowałoby sto tysięcy (a może znacznie mniej?) pokoleń praważek na zmniejszenie rozmiarów ciała z około 40 cm do powiedzmy 10 cm, spróbowałam wyobrazić sobie cykl życiowy jednego pokolenia.

Jak długo trwał cykl życiowy praważki - od jajeczka poprzez wielokrotnie liniejącą larwę do imago (postaci dorosłej)?

Zdaje się, że nie odnaleziono skamieniałości larw praważek (ani innych owadów?). Dla uproszczenia przyjmuję więc, że była ona podobna do larw współczesnych ważek, ale ze względu na gigantyczną wielkość ciała dorosłego owada - także musiała osiągać większe rozmiary. Jeśli postać imago miała 40-43 cm długości, to larwa dorastała do 20, a może i 30 cm (na temat larw nie mam większej wiedzy, ani własnych obserwacji).
Larwy współczesnych ważek przechodzą około 10 wylinek (larwy jętek 20-30!) - czy ta ilość była wystarczająca dla larwy wielkiej praważki? Ilu lat potrzebowała larwa praważki, by osiągnąć zdolność do przeobrażenia się w imago? Przypuszczam, że trwało to znacznie dłużej niż obecnie, właśnie ze względu na osiągany rozmiar. 
Nawiasem mówiąc, życie imago mogło być zaplanowane na dłużej niż 4 miesiące (tyle podobno mogą żyć większe gatunki współczesnych ważek). 
Ciekawi mnie, czy długość życia współczesnych organizmów ma związek z ich wielkością? Czy dużo jest odstępstw od, moim zdaniem, logicznego założenia, że większym organizmom (w obrębie gromad i podgromad) "pisany" jest dłuższy żywot?

Ale wracam do larwy wielkiej praważki. Jeśli jej rozwój trwał wiele lat (organizm "zaplanowany" jako duży potrzebuje chyba więcej czasu na wykształcenie ciała i wszystkich narządów, prawda?), być może w tym tkwi jedna z poważnych przyczyn wymarcia gigantów? Możliwe, że wystąpiły jakieś "okoliczności przyrody", które unicestwiły nie tyle imagines, co larwy i/lub miejsca, w których dotąd rozwijały się latami. 
Długość życia "polskich" ważek w stadium imagines determinowana jest porami roku - przeobrażenia następują od wiosny do jesieni, ale poza wyjątkami (straszka syberyjska), dorosłe owady giną z nastaniem pierwszych przymrozków. Jednak w karbonie istniały miejsca, gdzie panował klimat gorący i wilgotny oraz prawdopodobnie nie występowały pory roku. Zatem, nie temperatura otoczenia kładła kres życiu praważek, co mogłoby nieco podeprzeć moje przypuszczenie o żywocie potencjalnie dłuższym niż kilkanaście tygodni. 
Załóżmy, że cykl życiowy jednego pokolenia gigantycznych praważek trwał 10 lat, z czego, oczywiście, znakomita większość czasu to stadium larwalne.