Lecicha pospolita - SAMICA

Lecicha pospolita (Orthetrum cancellatum) – gatunek ważek różnoskrzydłych występujący w Europie i Azji. Jeden z najpospolitszych gatunków w Polsce. Imagines latają od maja do sierpnia.
Zdaje się jednak, że mogą występować nieco dłużej - ja sfotografowałam jedną samicę jeszcze 7 września.
Opis gatunku podałam  TUTAJ. Poniżej przedstawiam opis wyglądu samicy.

Samice lecichy pospolitej spotkałam już kilkukrotnie, ale były one znacznie starsze od tej ze zdjęcia poniżej. Dotąd sądziłam, że żółto ubarwiona samica jest niedojrzała, a okazuje się, że takie ubarwienie jest typowe dla samic z tego gatunku.

Lecicha pospolita (Orthetrum cancellatum) - tułów i odwłok samicy są żółte z ciemnym rysunkiem. Długość ciała (44)47-(49)53 mm, rozpiętość skrzydeł  77-(80)82 mm  (autor zdjęcia Michael Apel)

Trzeple zielone

W sierpniu ubiegłego roku spotkałam trzy trzeple zielone - dwie samice i samca. Rok wcześniej (pod koniec czerwca) widziałam tylko jednego samca, zatem spotkanie trzech osobników mogę uznać za spory sukces.
Samiec (zdjęcia na końcu) nie pozwolił podejść do siebie bliżej niż na dwa metry. Siedział na szerokiej, piaszczystej ścieżce między lasem a łąką. Bardziej mogłam na niego popatrzeć niż sfotografować - trzykrotnie zmieniał miejsce, oddalając się na bezpieczny dystans.
Każdemu spotkaniu (i fotografowaniu) trzepli zielonych towarzyszyła słoneczna, sierpniowa pogoda. Słońce było tak oślepiające, że niemal nic nie widziałam na wyświetlaczu aparatu. Zdjęcia nie są zbyt udane - ze względu na nieciekawe tło i chyba zbyt krótki czas otwarcia migawki.
     Kompakt Sony DSC-HX20V, którym robiłam te zdjęcia, już nie działa. Od końca października dysponuję lustrzanką Nikon D50, dzięki której wiele zrozumiałam i dostrzegłam. W kompakcie Sony nie było np. trybu A (preselekcja przysłony), zatem przysłona czy ogniskowa (w praktyce - przybliżanie zoomem) były dla mnie abstrakcją, a konsekwencje ich zmiany - niemal zupełnie ignorowane. Gdybym mogła powtórzyć te kadry tym samym kompaktem, zrezygnowałabym z trybu manualnego i fotografowała w trybie P (tryb automatycznej ekspozycji). Przypuszczam, że okazałoby się to lepszym rozwiązaniem.
No, ale mniejsza o to - kiedyś zdjęcia będą wychodzić mi lepiej, a tymczasem musi wystarczyć taka dokumentacja.

Straszka pospolita Sympecma fusca

Straszka pospolita, zimówka rudawa (Sympecma fusca, Vander Linden, 1820) - gatunek ważki równoskrzydłej należący do rodziny pałątkowatych (Lestidae), rodzaj straszka (Sympecma).
Do rodzaju straszka (Sympecma) należą zaledwie trzy gatunki, z których dwa występują w Polsce.

• Długość ciała  -  34-39 mm
• Rozpiętość skrzydeł  -  do 44 mm,  długość skrzydła 18-23 mm
• Okres występowania -  od lipca do jesieni (zimą następuje okres diapauzy), wczesną wiosną do maja ważki znów prowadzą aktywny tryb życia, koncentrując się na rozrodzie (w maju ginie ubiegłoroczne pokolenie). Nowe pokolenie pojawia się znów w lipcu i sierpniu i przeżywa do następnej wiosny.

W Polsce gatunek pospolity w całym kraju, z wyjątkiem obszarów górskich powyżej 400 m n.p.m., rzadszy na północnym wschodzie kraju. Jednak w ostatnich latach trwa ekspansja gatunku w północnej części jego zasięgu.
Występuje licznie w wielu regionach Europy (poza Skandynawią, Szkocją i Irlandią), a obszar  występowania straszki pospolitej sięga centralnej Azji. 

Podobnie jak straszka północna (która jest gatunkiem chronionym!), straszka pospolita zimuje w stadium imago, dzięki czemu, w cieplejszych sezonach straszki odbywają pierwsze loty już w marcu. Straszka pospolita i syberyjska to jedyne europejskie ważki przeżywające okres zimy w stanie diapauzy (z dala od wodnych zbiorników, ukryte w zeschłej roślinności). Zdarza się, że w czasie niedużych mrozów, straszki wykazują niewielką aktywność.

Biotop - zasiedla wszelkiego typu zbiorniki z bujną roślinnością, występuje nad wszelkiego typu wodami stojącymi, preferuje małe, płytkie zbiorniki wodne, zwłaszcza tam gdzie pływają martwe trzciny i sitowie, a także płytkie zatoki większych jezior, żwirowni czy torfowisk. Jesienią ważki te można zauważyć z dala od zbiorników wodnych, szykują się wówczas do zimowania.

Rozród - gody odbywają się wczesną wiosną i trwają do maja. Po kopulacji samica (w tandemie) składa jaja wkłuwając się pokładełkiem w tkanki obumarłych roślin wodnych.
Ubiegłoroczne osobniki giną w maju-czerwcu.
Larwy rozwijają się w wodzie przez zaledwie 2-3(4) miesiące i przeobrażają się w lipcu i sierpniu.

Straszka pospolita, zimówka rudawa (Sympecma fusca), samiec - chociaż jego oczy są jasne, to pasy na tułowiu oraz ciemniejsze znaki na odwłoku nie połyskiwały metalicznie, zatem jest to dojrzały osobnik (fot. 30 sierpnia)

Szablak czarny Sympetrum danae

Szablak czarny, szablak szkocki (Sympetrum danae, dawniej Sympetrum scoticum) - gatunek ważki różnoskrzydłej z rodziny ważkowatych (Libellulidae), rodzaj szablak (Sympetrum). Występuje w środkowej i północnej Europie, w Azji i Ameryce Północnej.
W Polsce pospolity na terenie całego kraju, również w górach do wysokości 1350 m n.p.m.

Zasiedla wody stojące i wolno płynące, kwaśne i płytkie zbiorniki wodne, zwłaszcza torfowiskowe i bagienne, brzegi jezior i rowów, wrzosowiska i szuwary.

• Długość -  32 do 35 mm, samica nieco mniejsza od samca. Jest to najmniejszy gatunek szablaka występujący w Polsce.
• Rozpiętość skrzydeł -  średnio 46 mm, do 55 mm
• Okres występowania imagines - od końca czerwca do początku września (najbardziej aktywny późnym latem).

  Głowa samicy szablaka czarnego (Sympetrum danae) - oczy brązowo-żółtawe, czoło i ciemię żółte, wyraźny czarny szew między okiem a czołem. Na brązowym (od góry) tułowiu widoczny charakterystyczny dla gatunku czarny trójkąt.
(autor zdjęcia: Piet Spaans - źródło)  

Szablak późny - samice. Dymorfizm wiekowy

Rozpoznanie szablaka późnego (czyli odróżnienie go od szablaka zwyczajnego) w praktyce wcale nie jest proste. Ani na podstawie zdjęć, gdyż nie zawsze widoczne są oczy i czoło (by wykluczyć obecność szwu), ani na żywo, ponieważ szablaki w ogóle są niewielkie i cechują się znacznym dymorfizmem wiekowym.
Przejrzałam skrupulatnie swoje zasoby zdjęć, studiując zgodność cech i zidentyfikowałam gatunki.
Co do szablaków, jako rodzaju wychodzi mi na to, że w Moim Lesie (las, łąki, jeziorka) występują tylko cztery gatunki: późny, zwyczajny, krwisty oraz czarny (spotkałam raptem jedną samicę, ale to zawsze coś).
Zdaje się, że najwięcej uzbierałam zdjęć szablaków późnych. Cieszę się, ponieważ mogę pokazać samice w różnym wieku (samców pokażę osobno) i przekonać się jak odmiennie mogą wyglądać osobniki bardzo młode, dojrzałe i stare.

Samica szablaka późnego (Sympetrum striolatum) - fot. 17 września

Warto zwrócić uwagę nie tylko na zmiany w ubarwieniu ciała, ale również na kształt odwłoka, który zmienia się (moim zdaniem) wraz z wiekiem. Samica na zdjęciu powyżej jest dojrzała - jej ubarwienie jest wyraźne (zwłaszcza pasy na bokach tułowia). Pierwsze segmenty odwłoka są mocno rozszerzone, a następne dwa raptownie się zwężają. U młodszych ważek takie rozszerzenie odwłoka jest niewielkie.
Zdjęcia opatrzyłam datami wykonania, co nie oznacza ścisłego związku z wiekiem ważek. Owszem, w czerwcu i lipcu raczej nie ma mowy o spotkaniu starego szablaka późnego, natomiast we wrześniu można spotkać ważki dojrzałe, a także już dość sędziwe.
U samicy na zdjęciu poniżej rozszerzenie początkowych segmentów odwłoka jest mniej widoczne.

Samica szablaka późnego (Sympetrum striolatum) - fot. 14 września

Pantala flavescens - samica

Przedstawiam zdjęcia oraz opis gatunku Pantala flavescens, co prawda niewystępującego w Europie (kilka samic spotkałam w Egipcie), ale niezwykle interesującego. Jestem wręcz zafascynowana wędrówkami tego gatunku, który w ciągu roku, w czterech pokoleniach przemierza drogę od Himalajów do Afryki i z powrotem.
Poszukując informacji o gatunku (wyłącznie w źródłach obcojęzycznych - nie byłam w stanie wszystkiego przetłumaczyć i zrozumieć), dowiedziałam się wreszcie czym odżywiają się ważki w trakcie przelotu nad oceanem. Pierwszy raz przeczytałam o aeroplanktonie, całkiem urozmaiconym drobiazgu, który unosi się w powietrzu i to na znaczną wysokość.

Pantala flavescens [Fabricius, 1798], ang. Wandering Glider (wędrujący szybowiec) - gatunek ważki różnoskrzydłej z rodzaju Pantala. Uważany za najbardziej kosmopolityczny gatunek ważki - poza Europą i Antarktydą występuje właściwie wszędzie.

Pałątka zielona - SAMICA

Udało mi się spotkać nieco więcej samic pałątki zielonej, niekiedy w lepszych warunkach oświetleniowych - stąd i zdjęć jest więcej. Jak dotąd, nie widziałam ważki z tego gatunku przebywającej w pełnym słońcu, ale możliwe, że tak tylko się złożyło. Niestety, nie zaobserwowałam też kopulujących, czy składających jaja pałątek zielonych. A po ostatnim, nagłym ochłodzeniu, będąc w Moim Lesie (3 września) nie zauważyłam ani jednej ważki równoskrzydłej!
Dla przypomnienia - pałątka zielona charakteryzuje się metalicznym ubarwieniem (zielonym, u starszych coraz bardziej miedzianym), jasnymi pterostigmami, oraz tzw. ząbkiem widocznym po bokach tułowia. Ów ząbek (ubarwiona metalicznie pozioma, wąska plamka) znajduje się tuż poniżej krawędzi błyszczącej i matowej części tułowia. Jest on skierowany ku przodowi i dobrze widoczny nawet gołym okiem.

Pałątka zielona (Chalcolestes viridis, syn. Lestes viridis) - gatunek ważki równoskrzydłej z rodziny pałątkowatych (Lestidae), rodzaju Chalcolestes. Dawniej zaliczany był do rodzaju pałątek (Lestes).

Pióronóg zwykły - zdjęcia samic

Oto zdjęcia samic pióronoga zwykłego (Platycnemis pennipes), które powstały w tym i ubiegłym roku. Odnoszę wrażenie, że w obecnym sezonie pióronogów jest znacznie więcej. Nie wiem dlaczego, ale częściej widuję samice - być może samce bardziej pilnują brzegów stawów, które dla mnie są niemal niedostępne. Pod względem fotograficznym oceniam ten gatunek jako niezbyt płochliwy i dość chętny do pozowania  ;-) .
Na podstawie zamieszczonych zdjęć można przekonać się, że ubarwienie samic pióronoga zwykłego bywa zróżnicowane - od słomkowożółtego, żółtawo-zielonkawego do niemal rdzawego (rudego, herbacianego). Każda z nich ma jednak charakterystycznie rozszerzone golenie. Odnóża tych ważek także nie zawsze są tylko białe z czarnymi paskami.
Niniejszy wpis ma formę otwartą - o ile w tym roku uda mi się jeszcze sfotografować jakąś samicę z tego gatunku, jej zdjęcie zostanie tu dodane.
...
      Samicę z pierwszych trzech zdjęć zauważyłam na skraju pola oddalonego o co najmniej kilkaset metrów od najbliższego stawu. Przysiadła na źdźble zboża jakieś 30 cm nad ziemią. Choć sprawiała wrażenie, że specjalnie pozuje do zdjęć, to jednak cały czas polowała na niewidoczne dla mnie muszki.

Pióronóg zwykły (Platycnemis pennipes) - samica o ubarwieniu słomkowożółtym (tułów) i niemal białym odwłoku, który ma odcień bladoniebieskawy, lekko zażółcony na końcu. Odnóża słomkowo-białe.

Szablak wędrowny - zdjęcia samic

Ubarwienie ciała samic szablaków wędrownych (Sympetrum fonscolombii) jest oliwkowo-żółte. Nogi czarne z żółtymi lampasami. Oczy mniej jaskrawo ubarwione (górna część jaśniejsza - beżowa, różowawa), dolna - zawsze niebieska.

Szablak wędrowny (Sympetrum fonscolombii) - samce i samice osiągają podobne rozmiary ciała - od (33)37 do 40(43) mm długości. Rozpiętość skrzydeł - 60-64 mm. Skrzydła pierwszej pary są wyraźnie dłuższe.

Szablak wędrowny Sympetrum fonscolombii - SAMICA

Przedstawiam opis samicy szablaka wędrownego oraz kilka zdjęć wykonanych w Egipcie. Zdjęcia samicy spotkanej w Polsce (30 sierpnia 2013) pokazałam TUTAJ. U tego gatunku występuje wyraźny dymorfizm płciowy - samce są czerwone, a samice żółte.
W przypadku zaobserwowania szablaka wędrownego na terenie Polski można ten fakt zgłosić mailowo na adres Dr Alicji Miszty (a.miszta@cdpgs.katowice.pl) z Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach, która jest koordynatorem działań związanych z monitorowaniem gatunków ciepłolubnych na terenie Polski.
  
Właśnie doczytałam w angielskiej Wikipedii, że istnieją genetyczne i behawioralne dowody na to, że Sympetrum fonscolombii nie jest wcale tak blisko spokrewniony z innymi przedstawicielami rodzaju Sympetrum i w przyszłości może zostać zostać usunięty z tego rodzaju.
No właśnie! Przy opisie samca (tutaj) zwróciłam uwagę na wyjątkowe, jak na szablaki, tempo rozwoju larw (60 do 90 dni). Skłonność do dalekich wędrówek także jest wyjątkowa w porównaniu do innych szablaków. Poza tymi dwoma szczegółami, trudno jednak, gołym okiem, znaleźć cechy odróżniające szablaka wędrownego od pozostałych.
Chociaż... proszę zwrócić uwagę na przednie skrzydła.
     Nie posiadam wielkiej wiedzy na temat ważek, ale interesuję się nimi od kilkunastu miesięcy - zbieram informacje, fotografuję oraz ślęczę nad zdjęciami wypatrując różnych szczegółów umożliwiających rozpoznanie konkretnego gatunku. Siłą rzeczy, obraz szablaka jako tako, ale zdążył mi się utrwalić. Patrząc na poniższe zdjęcie, widzę, że rzeczywiście coś "nie gra". Przednie skrzydła szablaków wędrownych są wyraźnie dłuższe od tylnych, a przy tym można je określić jako wąskie.
Mimo, że rodzaj szablaków należy do ważek różnoskrzydłych, to jednak skrzydła obu par są (mniej więcej!) podobnej wielkości i kształtu. Tutaj jednak skrzydła przednie są wyraźnie dłuższe i, zwłaszcza od nasady - bardzo wąskie.
Ha! A to ciekawe! Przy okazji spróbuję zrobić zestawienie skrzydeł różnych gatunków szablaków. Szkoda, że w swoich zasobach nie mam wszystkich przedstawicieli. Być może posłużę się zdjęciami dostępnymi w internecie.
 

Szablak wędrowny (Sympetrum fonscolombii) - samica widziana z góry

Pantala flavescens, wędrujący szybowiec

Podczas dwutygodniowych wakacji w Hurghadzie miałam okazję zobaczyć i sfotografować efektownego motyla, monarchę złocistego, ale również i ważki. Na pięknie zagospodarowanym terenie hotelu spotykałam mnóstwo szablaków wędrownych. Pokażę je innym razem, bo dziś przedstawiam zdjęcia nieznanych mi dotąd ważek (jak na razie nie występują w Polsce, ale kto wie? W maju 2013 r. zaobserwowano ten gatunek w obwodzie kaliningradzkim!)
Na pierwszy rzut oka, zwłaszcza pod względem ubarwienia (żółte ciało i czerwono-niebieskie oczy), ważki z gatunku Pantala flavescens bardzo przypominają szablaki wędrowne, zwane wiosennymi. Jednak Pantala flavescens, której angielską nazwę (wandering glider) można by przetłumaczyć jako "wędrujący szybowiec" jest znacznie większa (co najmniej 1-1,5 cm dłuższa), ma oryginalny rysunek na odwłoku, a na jego końcu znajdują się listkowate narządy analne. Ze znanych mi ważek najbardziej przypominały narządy analne ważki czteroplamej.
Jak się okazało - był to jakiś trop, bowiem oba gatunki należą do rodziny ważkowatych Libellulidae, choć później drogi ich powinowactwa się rozchodzą.

Pantala flavescens - samica

Samice szablaka późnego z kolekcji

Skoro potrafię już rozróżnić samicę od samca szablaka (po znacznie masywniejszym odwłoku oraz krótszych i szeroko rozstawionych przydatkach analnych), to biorąc pod uwagę jeszcze 3-4 cechy, jestem w stanie wskazać samicę szablaka późnego. Pierwszą z nich są żółtawe lampasy na nogach, a drugą - owe charakterystyczne żółte (z wiekiem ciemniejące, ale widoczne) pasy na bokach tułowia, pomiędzy którymi znajduje się pas (pleuryt) ubarwiony brązowawo, czerwonawo, a nawet żółto. Trzecią cechą są duże trójkątne znaki biegnące wzdłuż boków odwłoka, na tyle wysoko, że są widoczne przy oglądzie z góry. Czwartą, niemal fundamentalną cechą jest brak szwu między okiem a czołem, ale... patrząc na wytypowane okazy z mojej kolekcji przeżywam spore rozterki.
Otóż, dopóki nie zaczęłam na poważnie rozpracowywać poszczególne gatunki szablaka, to mimo, iż wielokrotnie studiowałam zdjęcia, prawie wcale nie zauważyłam, że niektóre szablaki rzeczywiście nie posiadają szwu (między okiem a czołem).
Na moich zdjęciach będzie można zobaczyć czarne linie wzdłuż oczu złożonych, których moje, ciągle niewprawne oko nie jest w stanie ocenić - są czy nie są szwami? Gdy już poznałam szablaka zwyczajnego, którego cechuje właśnie szeroki, wypukły, wręcz rozlewający się na czoło czarny szew (zastanawiam się czy "szew" w ogóle jest właściwym określeniem), dopiero teraz widzę i mogę powiedzieć, że szablaki późne go nie posiadają. Ale...
U samców rzeczywiście nie można się go dopatrzyć (i dobrze - przynajmniej nie ma wątpliwości), natomiast u samic coś na kształt śladu szwu czasem występuje - chyba, że błędnie typuję gatunek. Porównywałam jednak te okazy ze wszystkimi chyba gatunkami szablaków i do żadnego innego nie pasują.
Dostrzegam bowiem coś w rodzaju cieniutkiej czarnej linii, z którą jako laik nie wiem co zrobić - zignorować i uznać, że szwu nie ma, czy jednak wziąć pod uwagę jej obecność i odstąpić od twierdzenia, że wytypowana samica należy do gatunku szablaka późnego (bezszwowego).
Dobrze zatem się stało, że posiadam aż sześć samic z tego gatunku, sfotografowanych z różnych stron - będzie można przyzwyczaić oko do owego braku szwu, wyczucia granicy pomiędzy czarną linią niebędącą szwem, a szwem ewidentnym :-)

Oto pierwszy okaz sfotografowany 31 sierpnia na Łące Wschodniej, czyli tam, gdzie nie "upolowałam" żadnego samca z tego gatunku. Długo zastanawiałam się czy nie popełniam błędu zaliczając tę samicę do gatunku szablaka późnego. Trzy poniżej przedstawione osobniki zostały wyeliminowane jako szablaki zwyczajne, głównie z powodu braku wyraźnego, rozlanego na czoło szwu.
Na dwóch zdjęciach poniżej mamy dojrzałą samicę (tę samą), o czym świadczy czerwone zabarwienie wierzchu odwłoka. Ma wyraźnie żółte boki bez inaczej ubarwionego pasa pomiędzy nimi (dlatego oceniam, że dość młoda). Chitynowa płytka na spodzie odwłoka jest mocno odchylona, granica między okiem a czołem jest nieco podkreślona czarną linią (uznałam jednak, że to jest cień), na brązowym śródpleczu widoczna biała smuga, ale jest i nieco jaśniejszy rysunek. Od szablaka zwyczajnego, moim zdaniem, różni się właśnie tymi żółtymi (nie brązowymi!) bokami tułowia, czerwonawymi okolicami bioder i dużymi czarnymi znakami na odwłoku (linia znaków biegnie powyżej połowy jego wysokości, więc znaki będą również widoczne od góry). Zaznaczam jednak, że na S8 i S9 brak zlania czarnych znaków bocznych i grzbietowych.

Samica szablaka późnego (Sympetrum striolatum).  Dotychczasowe oznaczenie W2013-08-30[1]

Samica szablaka późnego (Sympetrum striolatum).  Dotychczasowe oznaczenie W2013-08-30[1]

Ważka czteroplama - samica teneralna

Tę samicę zauważyłam około godziny 14.00 - wisiała nisko (ok. 70 cm nad ziemią) na suchej gałązce krzewu pomiędzy trzcinami porastającymi brzeg Małego Stawu. Natknęłam się na nią przypadkiem... śledząc wzrokiem przelatującą niezdarnie komarnicę. Zastałam ją w stanie, gdy miała złożone, blade skrzydła, a golenie i stopy odnóży III pary nie nabrały jeszcze czarnej barwy, włoski na tułowiu były zmierzwione i sprawiały wrażenie wilgotnych. Tę samicę z godzinną przerwą, obserwowałam aż do godz. 15.50, podobnie jak i samca (oba osobniki znajdowały się w odległości ok. 2 m). Widziałam jak w pewnej chwili samica rozpostarła skrzydła, a po jakimś czasie zaczęła nimi energicznie machać, by potem znów niemal znieruchomieć. Dzień był ciepły i pogodny - mam więc nadzieję, że do wieczora i ta ważka wyruszyła w swój dziewiczy lot.
Wg moich pomiarów samica miała niemal 5 cm długości i ok. 7,8 cm rozpiętości skrzydeł, a więc osiągnęła maksymalną wielkość podawaną dla tego gatunku (opis gatunku).
Rozglądałam się za wylinką, ale nie znalazłam jej, podobnie jak wylinki samca.
Klikając w zdjęcia można zobaczyć je w pełnym rozmiarze.

Ważka czteroplama Libellula quadrimaculata  -  ta samica teneralna ma jeszcze blade skrzydła i nie do końca wybarwione odnóża

Ważka czteroplama Libellula quadrimaculata  -  samica teneralna

Szklarka zielona Cordulia aenea - SAMICA

Samica szklarki zielonej pojawiła się na polanie w Moim Lesie w godzinach popołudniowych. Wcześniej prawdopodobnie też się tam zaglądała, ale nie siadała nigdzie. Udało mi się jednak sfotografować ją, gdy odpoczywała uczepiona igieł sosny i wygrzewała się w popołudniowym słońcu. W trakcie sesji kilkakrotnie zmieniała miejsce siadając na coraz wyżej położonych gałązkach.
Na ujęciach z boku widoczna jest charakterystyczna biała plama na spodzie odwłoka (S3 i S4). Jej pokładełko było słabo widoczne - ustawione równolegle do odwłoka.
Z pewnością jest to młoda samica - jej oczy są jasnobrązowe. Z czasem powinny zmienić kolor na zielony.
Opis gatunku szklarki zielonej (Cordulia aenea) znajduje się w poprzedniej notatce.
Zdjęcia wykonałam 30 kwietnia 2014 r.

szklarka zielona (Cordulia aenea) - samica    Downy Emerald

szklarka zielona (Cordulia aenea) -  samica    Downy Emerald

Szablak późny Sympetrum striolatum - SAMICA

W miejscach gdzie występuje kilka gatunków szablaków rozpoznanie samicy szablaka późnego może sprawić więcej trudności, a zwłaszcza wzięcie jej za samicę szablaka zwyczajnego. Jednak samica szablaka późnego również posiada charakterystyczne cechy, zatem po dokładnym przyjrzeniu się rozwianie wątpliwości jest możliwe.
Opis gatunku szablaka późnego znajduje się w notatce o samcu.
 

Samica szablaka późnego (Sympetrum striolatum)                         Autor zdjęcia  Andreas Eichler

Opis wyglądu samicy szablaka późnego na podstawie informacji, do których udało mi się dotrzeć:

• nogi z żółtymi, kremowymi lampasami
• brak szwu między okiem a czołem   
• oczy - jasnobrązowe (góra), zielonkawe, żółtawe (dół)
• tułów - na bokach po dwa żółte pasy (na pleurytach), podobnie jak u samca (cecha charakterystyczna!). Pas pomiędzy nimi nie musi być czerwonawy jak u samca - częściej jest żółtawy, jasnobrązowy (mniej kontrastowy!)
• śródplecze - brązowe
• ubarwienie ciała - stonowane, brązowawe, łatwo wtapiające się w tło
• chitynowa płytka zakrywająca ujście narządów płciowych - widoczna, ale odchylona pod mniejszym kątem względem odwłoka  (u samicy szablaka zwyczajnego - odstaje prostopadle)
• młode samice (oraz samce teneralne - tuż po przeobrażeniu) mają żółty tułów i odwłok
• dojrzałe samice mają matowy, żółtawo-brązowy odwłok, na którym często pojawia się czerwone zabarwienie wzdłuż łączeń segmentów oraz wzdłuż linii grzbietowej 
• dymorfizm wiekowy - samice ciemnieją z wiekiem, gorzka czekolada staje się brązowa i czasami rozwija się niebieskie zabarwienie w dolnej części odwłoka. Z wiekiem skrzydła również przybierają brązowawy odcień

Niewiele tego, choć może znawcom wystarczy. Co prawda, pomału dochodzę do coraz większej wprawy w odróżnianiu szablaków i wydaje mi się, że w swojej kolekcji zdjęć posiadam również samice szablaka późnego, jednak w tej chwili nie czuję się jeszcze na siłach, by określić ile ich jest i, tym bardziej, czy moje typowania są właściwe, zwłaszcza w przypadku tego gatunku. Przystępuję zatem do opisu zdjęć dostępnych w internecie, które przedstawiają samice tego gatunku.

Samice szablaka zwyczajnego z kolekcji

Tego się nie spodziewałam. Wytypowałam (ale tylko na podstawie zdjęć z Kolekcji) aż siedem okazów jako samice szablaka zwyczajnego. Jednak podczas wnikliwego przeglądu innych zdjęć tych ważek okazało się, że nie tylko dwie samice, co do których od razu miałam wątpliwości (zaznaczyłam je znakami zapytania) nie należą do tego gatunku, lecz jeszcze jedna, oznaczona jako W2013-08-30[3]. Prawdopodobnie są to samice szablaka późnego, ale dopóki nie "przerobię" tego gatunku, nie będę przesądzać sprawy. Zatem oczywistym jest, że następnym gatunkiem, którym się zajmę będzie szablak późny. Bardzo jestem ciekawa tych podobieństw, a przede wszystkim różnic, niuansów, dzięki którym można odróżnić oba gatunki.

Tymczasem przedstawiam zdjęcia samic szablaka zwyczajnego, co do których nie miałam wątpliwości.
Oto pierwszy okaz - samica sfotografowana 23 sierpnia na Łące Wschodniej (kilka minut po emocjonującym spotkaniu z samcem szablaka krwistego, który długo i chętnie mi pozował). Ta ważka przysiadła na suchym wrotyczu na skraju ścieżki, którą właśnie miałam wracać. Wydała mi się trochę bezbarwna i nieciekawa na tle suchej roślinności (w porównaniu do poprzedniego modela), ale ponieważ również wyraziła chęć pozowania - szybko zrobiłam jej kilkanaście zdjęć. Już dawno temu poświęciłam jej wpis, a nawet trafnie sklasyfikowałam na blogu Chwile zaChwycone (link).

Szablak zwyczajny (Sympetrum vulgatum) samica. Dotychczasowe oznaczenie W2013-08-23[2]

Całkiem wyraźnie udało mi się sfotografować jej głowę i tułów - można zobaczyć ten klinowaty, wypukły, bardzo wyraźny szew między okiem a czołem. Na tułowiu widoczne są owe smugi, na które dotąd nie zwracałam uwagi (brałam je za refleks światła). To musiała być młoda samica - dolna część oka jest jasnozielona, odwłok piaskowożółty, brak jeszcze czerwonego zabarwienia nasad skrzydeł i grzbietowej części odwłoka. Pterostigmy również jasnobrązowe (było ostre słońce - prawie południe).

Szablak zwyczajny Sympetrum vulgatum - SAMICA

Wygląd samicy szablaka zwyczajnego (na podstawie znalezionych opisów):

• nogi z żółtymi lampasami
• ubarwienie dojrzałej samicy podobne do dojrzałego samca
• oczy - brązowe (góra), zielone lub brązowe (dół)
• klinowaty szew między okiem złożonym a czołem
• czoło - jasne
• nadustek, wargi i żuwaczki - jasne, żółtawe, podobnie jak u samca
• na odwłoku cienka linia kresek - trójkącików
• narządy analne - żółte, żółtawe
• ubarwienie odwłoka: jasnożółty (młode), brązowo-czerwony (dojrzała), brązowawy, zszarzały, ciemny (stare)
• odwłok z wierzchu czerwonawy, boki żółte (dojrzałe)
• płytki zakrywające ujście narządów płciowych (między 8 i 9 segmentem - od spodu) są ustawione pod kątem 90° do odwłoka - cecha bardzo charakterystyczna!
• tułów - brązowy, często nieco jaśniejszy niż u samca; boki jednolicie ubarwione z czarnymi wąskimi szwami
• pterostigmy - brązowe
• żyłki skrzydeł - czarne; brak zażółceń na skrzydłach

 Dla mnie to trochę skąpy opis (nie do końca umożliwiający mi bezbłędne rozpoznanie, zwłaszcza, że sporo zdjęć wykonałam z lotu ptaka), przechodzę zatem do analizy zdjęć samic szablaka zwyczajnego. Uważam, że to najlepsza metoda na zapamiętanie cech wyglądu, ale także na uściślenie opisu i znalezienie dodatkowych znaków charakterystycznych.

Młoda samica szablaka zwyczajnego Sympetrum vulgatum 
Autor zdjecia Korall

Młoda samica szablaka zwyczajnego ma żółto ubarwiony odwłok z wyraźnymi liniami czarnych znaków: na 8 i 9 segmencie czarne plamki na linii grzbietowej, z boku przerywana linia długich kresek, nad nią widoczne ciemne przetchlinki. Dolna krawędź również zaczerniona, a pod nią widoczny aż do 5 segmentu biały nalot od spodu odwłoka. Łączenia segmentów jasne. Między 8 a 9 segmentem widoczna prostopadle odchylona płytka chitynowa. Narządy analne żółtawe, w kolorze odwłoka. Nogi wyraźnie zażółcone. Tułów żółtawy po bokach z czarnymi szwami, ale śródplecze jest brązowe z jasnym znakiem (smugą - to nie refleks światła). Nasady skrzydeł jasne, nie odróżniają się jeszcze od jasnobrązowego kolorytu śródtułowia. Pterostigmy ciemne, żyłki skrzydeł czarne. Oczy brązowe (góra), jasnozielone (dół), klinowaty szew między okiem a czołem. Czoło jasne, nadustek białawy(?), ciemię nieco ciemniejsze niż czoło (brązowawe).

Szablak krwisty Sympetrum sanguineum - SAMICA

Samica szablaka krwistego (Sympetrum sanguineum)
autor zdjęcia Mathias Krumbholz

Samica szablaka krwistego (Sympetrum sanguineum) opisywana jest następująco:

• nogi czarne
• oczy - brązowe (góra), zielone (dół), zmieniają kolor z wiekiem; kolorystyka bardziej kontrastowa niż u samców
• czarny szew między okiem a czołem
• czoło, nadustek, wargi i żuwaczki - jasne, żółtawe
• skrzydła - zażółcone u nasady (podobnie jak samce), żyłki czarne
• pterostigmy ciemne
• tułów piaskowożółty (ochra) z czarnymi szwami (po bokach)
• ubarwienie - jasne (młode), złoto-żółte, żółto-brązowe brązowawe, rzadziej czerwonawe (dojrzałe), zszarzałe (stare)
• na odwłoku czarne znaki na 8 i 9 segmencie oraz czarne znaki wzdłuż boków (czarne trójkąty skierowane ku przodowi). Na spodzie odwłoka często występuje szary nalot. Z wiekiem wierzch odwłoka może przybierać czerwony kolor
• przydatki analne - żółte
• od spodu odwłoka, między 8 i 9 segmentem nieco odchylona płytka zasłaniająca ujście narządów płciowych
• wielkość - nieco mniejsza od samca

Ciekawe co jeszcze uda mi się zaobserwować u samic szablaka krwistego, jakie cechy wyróżniają ją spośród innych, także najczęściej żółtych lub brązowawych samic szablaków?
Przechodzę zatem do opisu zdjęć zamieszczonych na stronie DragonflyPix. Oto kilka notatek:

Szablak żółty Sympetrum flaveolum - SAMICA

Samica szablaka żółtego (Sympetrum flaveolum)
autor zdjęcia: James Lindsey at Ecology of Commanster

Samica szablaka żółtego (Sympetrum flaveolum), choć jest inaczej ubarwiona, także posiada zażółcenia na nogach. To jedyna "pociecha" w tej różnorodności (i podobieństwie zarazem) wyglądu i ubarwień gatunków szablaków, że ubarwienie nóg jest takie samo dla danego gatunku, niezależnie od płci.
Opis gatunku szablaka żółtego znajduje się w poprzedniej notatce o samcu, a teraz opiszę wygląd samicy na podstawie informacji, do których udało mi się dotrzeć:

• ubarwienie żółtobrązowe,
• odwłok - posiada bardzo charakterystyczne szerokie, czarne pasy wzdłuż dolnej części każdego boku. Spód odwłoka poniżej tego pasa jest biały. Na 8 i 9 segmencie podłużne czarne plamki
• skrzydła samic są w różnym stopniu zabarwione na żółto. Często spotykaną formą jest żółte zabarwienie obu par skrzydeł aż poza węzełki. Rzadko występuje redukcja zażółcenia skrzydeł do niewielkiego obszaru przy nasadach. U 5% samic zażółcenia niemal nie występują
• pterostigmy czerwonawe, podobnie jak u samców
• czoło żółte
• oczy brązowo-czerwonawe (góra) i żółto-zielone (dół)
• tułów - ciemnożółty jaskrawszy z wierzchu
• nogi czarne z żółtymi (jasnobrązowymi) lampasami

Jak rozpoznać samicę ważki?

Cechy płciowe samic widoczne z boku to... ewidentny brak wtórnego aparatu kopulacyjnego (na drugim segmencie odwłoka po stronie brzusznej)  :-) . Inną cechą jest ewentualna obecność pokładełka (zróżnicowanego kształtu i wielkości w zależności od gatunku) znajdującego się od spodu w końcowej części odwłoka. U niektórych ważek jest ono bardzo wydatne, u innych np. samic szablaków w ogóle nie występuje (na zdjęciu powyżej samica szablaka wędrownego [wiosennego]).
  
Pokładełko służy do nakłuwania np. liści, na których samica składa jaja (na jego spodniej części). W przypadku szablaka krwistego składanie jaj odbywa się w locie (bez nakłuwania roślin).
Podobno w ten sposób składają jaja wszystkie samice z rodziny ważkowatych, a w więc następujące rodzaje (dot. występujących w Polsce):

• Ważka Libellula,                                (3 gatunki)
• Lecicha Orthetrum                            (4 gatunki)
• Zalotka Leucorrhinia                         (5 gatunków)
• Szafranka Crocothemis                      (1 gatunek)
• Szablak Sympetrum)                          (9 gatunków)

Pokładełko (ovipositor, terebra) – narząd spotykany u wielu owadów, pajęczaków i niektórych ryb. Samicom służy do składania jaj do otworów w drzewie, mchu, zagłębień w ziemi oraz w ciałach innych organizmów.
Pokładełko rzeczywiste to sztywny i długi twór powstający z przysadek pierścieni odwłokowych, często wystający poza koniec ciała samicy (np. u koników polnych). Występuje m.in. u skoczogonków, jętek, ważek i prostoskrzydłych.

W przypadku ważek nieskładających jaj w tkanki roślinne, lecz zrzucających jaja na wodę lub ziemię (jak np. szablaki) często występują chitynowe płytki osłaniające ujście dróg płciowych.