Szablak czarny Sympetrum danae

Szablak czarny, szablak szkocki (Sympetrum danae, dawniej Sympetrum scoticum) - gatunek ważki różnoskrzydłej z rodziny ważkowatych (Libellulidae), rodzaj szablak (Sympetrum). Występuje w środkowej i północnej Europie, w Azji i Ameryce Północnej.
W Polsce pospolity na terenie całego kraju, również w górach do wysokości 1350 m n.p.m.

Zasiedla wody stojące i wolno płynące, kwaśne i płytkie zbiorniki wodne, zwłaszcza torfowiskowe i bagienne, brzegi jezior i rowów, wrzosowiska i szuwary.

• Długość -  32 do 35 mm, samica nieco mniejsza od samca. Jest to najmniejszy gatunek szablaka występujący w Polsce.
• Rozpiętość skrzydeł -  średnio 46 mm, do 55 mm
• Okres występowania imagines - od końca czerwca do początku września (najbardziej aktywny późnym latem).

  Głowa samicy szablaka czarnego (Sympetrum danae) - oczy brązowo-żółtawe, czoło i ciemię żółte, wyraźny czarny szew między okiem a czołem. Na brązowym (od góry) tułowiu widoczny charakterystyczny dla gatunku czarny trójkąt.
(autor zdjęcia: Piet Spaans - źródło)  

Terytorium pewnego szablaka

Osobniki z tego samego gatunku są bardzo do siebie podobne, jeśli nie identyczne. Nie, nie zamierzam próbować odróżniać jednego np. szablaka krwistego od drugiego. Chodzi mi o coś innego. Wspomnę jednak, że wydarzenia w życiu ważek takie jak przeobrażenie w imago, polowania, bójki i ucieczki oraz szarże pośród roślinności czy noclegi, zwykle wpływają na "powierzchowność" ważek. Zdarza się przecież, że podczas ostatniego przeobrażenia coś pójdzie nie tak i deformacji ulegną skrzydła lub odwłok. W późniejszym życiu, w czasie którego początkowo dominują pogonie za zdobyczą, ważki mogą rozerwać czy złamać któreś ze skrzydeł czy utracić kończynę (link). W trakcie walk o terytorium (i samice) również dochodzi do obrażeń. Każdego wieczora ważka musi znaleźć sobie jakieś lokum, by bezpiecznie przetrwać noc. Jeśli wybierze nieodpowiednie miejsce lub nie "przewidzi" silnego wiatru, a w pobliżu będą inne rośliny - wówczas również może dojść do uszkodzeń skrzydeł. Wiadomo jednak, że nawet znaczna utrata powierzchni skrzydeł nie przeszkadza ważce w sprawnym funkcjonowaniu.
Podsumowując - istnieje pewna szansa na odróżnienie poszczególnych osobników jeśli nadarzy się szansa na powtórne spotkanie.

Długość życia ważek

Ciekawi mnie jak długo żyją ważki? Z dostępnych informacji dowiaduję się, że imagines żyją:

• od kilku tygodni do sześciu miesięcy, jeśli jest ciepło i sucho   (źródło)
• życie imagines trwa przeciętnie od 2 tygodni do 2 miesięcy    (źródło)
• większe gatunki żyją do czterech miesięcy   (źródło)
• około trzech miesięcy   (źródło)
• poza nielicznymi wyjątkami maksymalna długość życia imago wynosi 2 miesiące   (źródło)
• w naszej strefie klimatycznej istnieje dysproporcja długości fazy larwalnej, trwającej od kilku miesięcy do 3, 4 lat, i dorosłej - od kilkunastu do kilkudziesięciu dni   (źródło)
• pomijam źródła podające, że "ważki żyją kilkanaście godzin do doby", jako niewiarygodne (nie podano żadnych gatunków). Sądzę, że autorzy tych wieści mylą ważki z jętkami.

Niemal wszystkie gatunki ważek występujące w Polsce, po długim okresie życia larwalnego (trwającym zwykle około roku - np. szablaki, dwóch - np. trzepla zielona, żagnica wielka) i przeobrażeniu przechodzą okres młodzieńczy (juwenilny), trwający do czasu osiągnięcia dojrzałości płciowej. W tym okresie ważki intensywnie odżywiają się polując na różnego rodzaju drobne owady (komary, muszki, muchy, czasem także... inne ważki) - są wyłącznie mięsożerne.
Dorosłe życie ważki jest zwykle krótsze niż okres młodzieńczy. W tym czasie ważki nadal chętnie polują, lecz najsilniejszym instynktem determinującym ich zachowanie jest instynkt przedłużenia gatunku.

Szablak krwisty - młody samiec

W tym roku pierwszego szablaka zauważyłam 5 lipca w Moim Lesie. Jest to młody osobnik, nie do końca wybarwiony, dlatego dość długo wahałam się czy właściwie określiłam gatunek. Na pewno  jest to samiec. Co przemawia za tym, ze jest to szablak krwisty?
Przede wszystkim czarne nogi.
Jeśli nie szablak krwisty to byłby to:

• Szablak czarny (szkocki) Sympetrum danae -  niemożliwe, bo młody samiec byłby żółty (miodowożółty) z czarnymi znakami. W żadnym razie nie wystąpiłoby zabarwienie czerwone (kolor żółty z wiekiem zmieniałby się w czarny)
• Szablak przepasany (górski) Sympetrum pedemontanum  -  niemożliwe ze względu na brak ciemnych pasów na skrzydłach. Młody osobnik byłby raczej pomarańczowy (jasnobrązowy), a jego odwłok nie posiadałby tak wyraźnego przewężenia
• Szablak przypłaszczony Sympetrum depressiusculum - w przypadku tego gatunku można się chwilę zawahać patrząc na czerwono-żółty odwłok (spłaszczony czy przewężony??) oraz żółte boki tułowia, jednak czerwone czoło i kolor, zwłaszcza dolnej części oczu, wykluczają go. Poza tym rozpiętość skrzydeł szablaka przypłaszczonego dochodzi do 62 mm przy stosunkowo krótkim ciele (do 34 mm)

Pozostaje zatem szablak krwisty Sympetrum sanguineum.
 

Młody, nie do końca wybarwiony samiec szablaka krwistego. Tylko u samców i to nie wszystkich gatunków występuje boczne zwężenie środkowych segmentów odwłoka. Od spodu na II segmencie znajduje się wtórny aparat płciowy.

Szablak krwisty Sympetrum sanguineum - SAMICA

Samica szablaka krwistego (Sympetrum sanguineum)
autor zdjęcia Mathias Krumbholz

Samica szablaka krwistego (Sympetrum sanguineum) opisywana jest następująco:

• nogi czarne
• oczy - brązowe (góra), zielone (dół), zmieniają kolor z wiekiem; kolorystyka bardziej kontrastowa niż u samców
• czarny szew między okiem a czołem
• czoło, nadustek, wargi i żuwaczki - jasne, żółtawe
• skrzydła - zażółcone u nasady (podobnie jak samce), żyłki czarne
• pterostigmy ciemne
• tułów piaskowożółty (ochra) z czarnymi szwami (po bokach)
• ubarwienie - jasne (młode), złoto-żółte, żółto-brązowe brązowawe, rzadziej czerwonawe (dojrzałe), zszarzałe (stare)
• na odwłoku czarne znaki na 8 i 9 segmencie oraz czarne znaki wzdłuż boków (czarne trójkąty skierowane ku przodowi). Na spodzie odwłoka często występuje szary nalot. Z wiekiem wierzch odwłoka może przybierać czerwony kolor
• przydatki analne - żółte
• od spodu odwłoka, między 8 i 9 segmentem nieco odchylona płytka zasłaniająca ujście narządów płciowych
• wielkość - nieco mniejsza od samca

Ciekawe co jeszcze uda mi się zaobserwować u samic szablaka krwistego, jakie cechy wyróżniają ją spośród innych, także najczęściej żółtych lub brązowawych samic szablaków?
Przechodzę zatem do opisu zdjęć zamieszczonych na stronie DragonflyPix. Oto kilka notatek:

Szablak krwisty Sympetrum sanguineum - SAMIEC

Szablak krwisty (Sympetrum sanguineum) należy do grupy czarnonogich. To jeden z najpospolitszych gatunków ważek występujących w całej Polsce (do wysokości 1100 m n.p.m.). Jest to gatunek euroazjatycki - występuje powszechnie w regionach o umiarkowanym klimacie, a więc niemal w całej Europie (z wyjątkiem rejonów najbardziej wysuniętych na północ [w Skandynawii] i na południe [w Hiszpanii]), syberyjskiej części Azji, a także w Afryce do północnej Sahary.
Nazwę gatunkową (sanguineum - krwawy, choleryczny, krewki?) szablak krwisty zawdzięcza żywo czerwonemu ubarwieniu odwłoka oraz energicznemu sposobowi latania.
Zasiedla wszelkiego typu wody stojące, w tym zbiorniki okresowe i wolno płynące: zarośnięte stawy, jeziora, kanały, rowy, często w lesie. Preferuje małe zbiorniki, wody z bujną roślinnością bagienną lub trzcinami. Mogą być to stałe miejsca eutroficzne, ale również sezonowo mokre bagna.
Szablak krwisty może rozmnażać się także w wodzie słonawej, unika jedynie wód szybko płynących oraz kwaśnych.

• Długość ciała  34-37(39) mm;    samice są nieco mniejsze od samców
• Rozpiętość skrzydeł dochodzi do 55-60 mm
• Okres występowania imagines:     od połowy czerwca do października. Szczyt aktywności przypada na sierpień i wrzesień.

Wygląd samca szablaka krwistego:

• nogi czarne
• odwłok - jaskrawy ciemnoczerwony (u dojrzałych), najbardziej intensywny czerwony kolor spośród wszystkich gatunków szablaka. Na segmentach 6-8 odwłok rozszerzony (choć nie tak bardzo jak u szablaka przypłaszczonego), co nadaje mu kształt maczugi. Czarne plamki na segmentach 8 i 9. Wzdłuż dolnej krawędzi boków odwłoka - czarne plamki (kreski) układające się w linię.
• tułów - niemal jednolicie brązowoczerwony, głęboko rdzawy
• przydatki analne czerwone (ciemniejące z wiekiem) i duże - wewnętrzne (dolne) niewiele krótsze od zewnętrznych (górnych).
• skrzydła zabarwione przy nasadach na ciemnożółto, bursztynowo, pomarańczowo. Część żyłek przy nasadach - czerwonawa. Jest to dobrze widoczne w pozycji spoczynku.
• pterostigmy - ciemne, czasem czerwonawe. 
• czoło - malinowoczerwone 
• oczy dojrzałego samca malinowo-czerwone. Między okiem a czołem występuje czarny szew!
• młodociany samiec jest złoto-żółty, ubarwieniem przypominający samicę (odróżniają go jednak: wtórny aparat kopulacyjny oraz wygląd narządów analnych)

Szablaka krwistego można odróżnić od bardzo podobnych gatunków z grupy żółtonogich: szablaka późnego oraz zwyczajnego po czarnych nogach. Można też czasem pomylić szablaka krwistego z niedojrzałym szablakiem czarnym (czarnonogim).
Znalazłam także wzmiankę o charakterystycznym kształcie tułowia szablaka krwistego. O ile dobrze zrozumiałam i przetłumaczyłam, jego brzuch nie jest płaski - rozszerza się w miejscu gdzie łączy się z "klatką piersiową", w jednej trzeciej długości (od końca), gdzie widoczny jest wyraźny punkt zaciskowy(?). Rzeczywiście, tułów szablaka krwistego widziany z boku sprawia wrażenie dość masywnego, mocnego. Gdyby podzielić jego tułów na 3 odcinki - dwa pierwsze są wyraźnie szersze, uwypuklone, natomiast ostatnia część mocno zwęża się ku odwłokowi. Linia brzuszna jest załamana ku górze, a u innych gatunków (wszystkich? Tego nie wiem, ale odtąd będę zwracać na to uwagę) linia brzuszna jest prosta.

Szablak krwisty posiada szew!

A to sensacja!! Mój szablak krwisty,  który ma "dyskwalifikujący" szew między okiem a czołem okazał się być... szablakiem krwistym Sympetrum sanguineum.  
Otóż okazuje się, że błąd może przytrafić się każdemu, albo nie zawsze zrozumiałe jest dla czytającego co autor miał na myśli. Jednym z moich źródeł wiedzy jest strona wazki.pl, gdzie o głowie samca szablaka krwistego napisano:  
 
      Czoło i oczy dojrzałego samca Sympetrum sanguineum są malinowoczerwone. Na „twarzy” ważki nie ma czarnych szwów, ani znaków. 
  
Przyjrzałam się zdjęciu i wydało mi się, że na ciemnoczerwonej twarzy ważki dostrzegam szwy. Obejrzałam zatem sporo innych, dostępnych w internecie, zdjęć ważek opisanych jako szablak krwisty i między okiem a czołem występował szew! Więc coś tu było nie tak!
Przy opisie samicy opis (na stronie wazki.pl) jest następujący: 
  
      Oczy samicy są brązowo-zielone. Czoło, nadustek, wargi i żuwaczki są jasne, żółtawe. Szew między okiem a czołem czarny, dobrze widoczny.  

Przy zdjęciu młodocianego samca opis jest mniej więcej taki:  
 
      Młodociany samiec szablaka krwistego jest jeszcze niewybarwiony — w tym okresie jest on bardzo podobny do samicy.  Tylko cechy płciowe - narządy analne oraz wtórny aparat kopulacyjny odróżniają go od samicy. 
   
I co z tego wynika? Jak to możliwe, że samica i młodociany samiec posiadają szew między okiem a czołem, a dorosły samiec nie?? Z tym pytaniem zwróciłam się mailowo do autorki strony, która dość szybko odpowiedziała następująco:  
 
Dziękuję Pani za zwrócenie uwagi na moje niefortunne sformułowanie tekstu przy głowie samca S. sanguineum. Chodziło mi o to, że nie ma szwów między nadustkiem a wargą górną, ani nie są szwem oddzielone nadustek i czoło. Szwy między okiem a czołem oczywiście są - ma Pani rację. Tekst w najbliższym czasie poprawię.

A zatem moja klasyfikacja z poprzedniego wpisu musi ulec zmianie, co zresztą podejrzewałam.
Bowiem jedynym szablakiem, który nie posiada szwu między okiem a czołem jest żółtonogi szablak późny, którego także posiadam w swej kolekcji zdjęć.

Dla porządku, ponownie przedstawiam PRAWIDŁOWĄ klasyfikację szablaków pod względem obecności szwu między okiem a czołem.