Wygląd i budowa larw ważek

Pokrój zewnętrzny larw ważek należących do Anisopiera (różnoskrzydłe) i do Zygoptera (równoskrzydłe) różni się w znacznym stopniu, podobnie jak wygląd form dorosłych.

Dzięki temu, w większości przypadków rozpoznanie gatunku ważki (a nawet płci) na podstawie wyglądu larwy jest możliwe, choć nie dotyczy to wszystkich, zwłaszcza początkowych stadiów larwalnych. Pewne cechy diagnostyczne są znacznie lepiej widoczne u larw starszych (czyli w późniejszych stadiach rozwoju). Niektóre larwy są na tyle podobne, że ich identyfikacja (w tym wylinki) jest możliwa dopiero w ostatnim stadium.

Ubarwienie - larwy ważek mają barwę szarą, oliwkową, jasno- do ciemnobrązowej (często cętkowaną) lub czarniawą, ułatwiającą kamuflaż w środowisku wodnym.
 

Przykłady różnych kształtów larw ważek.
Z lewej - szklarkowate (rodzaj Epithea), w środku - żagnicowate (rodzaj Anax), z prawej - świteziankowate (rodzaj Calopteryx)

Anisopiera charakteryzują się budową bardziej masywną i krępą, Zygoptera - budową smukłą i delikatną. Pod względem kształtu i innych właściwości budowy ciała, larwy ważek można podzielić na dwa główne typy:

• larwy masywne, krępe o kształcie wałeczkowatym. Na końcu szerokiego odwłoka widoczne są kolce (brak listkowatych skrzelotchawek). Te larwy dzielą się na pewne grupy z rozszerzonym, przysadkowatym odwłokiem i szyją zwężoną przy tylnej części głowy (fig. 3.) oraz na inne grupy - ze stożkowatym odwłokiem i grubą szyją, która ma tę samą szerokość co głowa (fig. 4.) - dot. Anisoptera
• larwy o kształcie smukłym, opatrzone trzema skrzelotchawkami o wyglądzie listków i umiejscowione na końcu odwłoka (fig. 5.) - dot. Zygoptera

Trzeple zielone

W sierpniu ubiegłego roku spotkałam trzy trzeple zielone - dwie samice i samca. Rok wcześniej (pod koniec czerwca) widziałam tylko jednego samca, zatem spotkanie trzech osobników mogę uznać za spory sukces.
Samiec (zdjęcia na końcu) nie pozwolił podejść do siebie bliżej niż na dwa metry. Siedział na szerokiej, piaszczystej ścieżce między lasem a łąką. Bardziej mogłam na niego popatrzeć niż sfotografować - trzykrotnie zmieniał miejsce, oddalając się na bezpieczny dystans.
Każdemu spotkaniu (i fotografowaniu) trzepli zielonych towarzyszyła słoneczna, sierpniowa pogoda. Słońce było tak oślepiające, że niemal nic nie widziałam na wyświetlaczu aparatu. Zdjęcia nie są zbyt udane - ze względu na nieciekawe tło i chyba zbyt krótki czas otwarcia migawki.
     Kompakt Sony DSC-HX20V, którym robiłam te zdjęcia, już nie działa. Od końca października dysponuję lustrzanką Nikon D50, dzięki której wiele zrozumiałam i dostrzegłam. W kompakcie Sony nie było np. trybu A (preselekcja przysłony), zatem przysłona czy ogniskowa (w praktyce - przybliżanie zoomem) były dla mnie abstrakcją, a konsekwencje ich zmiany - niemal zupełnie ignorowane. Gdybym mogła powtórzyć te kadry tym samym kompaktem, zrezygnowałabym z trybu manualnego i fotografowała w trybie P (tryb automatycznej ekspozycji). Przypuszczam, że okazałoby się to lepszym rozwiązaniem.
No, ale mniejsza o to - kiedyś zdjęcia będą wychodzić mi lepiej, a tymczasem musi wystarczyć taka dokumentacja.

Straszka pospolita Sympecma fusca

Straszka pospolita, zimówka rudawa (Sympecma fusca, Vander Linden, 1820) - gatunek ważki równoskrzydłej należący do rodziny pałątkowatych (Lestidae), rodzaj straszka (Sympecma).
Do rodzaju straszka (Sympecma) należą zaledwie trzy gatunki, z których dwa występują w Polsce.

• Długość ciała  -  34-39 mm
• Rozpiętość skrzydeł  -  do 44 mm,  długość skrzydła 18-23 mm
• Okres występowania -  od lipca do jesieni (zimą następuje okres diapauzy), wczesną wiosną do maja ważki znów prowadzą aktywny tryb życia, koncentrując się na rozrodzie (w maju ginie ubiegłoroczne pokolenie). Nowe pokolenie pojawia się znów w lipcu i sierpniu i przeżywa do następnej wiosny.

W Polsce gatunek pospolity w całym kraju, z wyjątkiem obszarów górskich powyżej 400 m n.p.m., rzadszy na północnym wschodzie kraju. Jednak w ostatnich latach trwa ekspansja gatunku w północnej części jego zasięgu.
Występuje licznie w wielu regionach Europy (poza Skandynawią, Szkocją i Irlandią), a obszar  występowania straszki pospolitej sięga centralnej Azji. 

Podobnie jak straszka północna (która jest gatunkiem chronionym!), straszka pospolita zimuje w stadium imago, dzięki czemu, w cieplejszych sezonach straszki odbywają pierwsze loty już w marcu. Straszka pospolita i syberyjska to jedyne europejskie ważki przeżywające okres zimy w stanie diapauzy (z dala od wodnych zbiorników, ukryte w zeschłej roślinności). Zdarza się, że w czasie niedużych mrozów, straszki wykazują niewielką aktywność.

Biotop - zasiedla wszelkiego typu zbiorniki z bujną roślinnością, występuje nad wszelkiego typu wodami stojącymi, preferuje małe, płytkie zbiorniki wodne, zwłaszcza tam gdzie pływają martwe trzciny i sitowie, a także płytkie zatoki większych jezior, żwirowni czy torfowisk. Jesienią ważki te można zauważyć z dala od zbiorników wodnych, szykują się wówczas do zimowania.

Rozród - gody odbywają się wczesną wiosną i trwają do maja. Po kopulacji samica (w tandemie) składa jaja wkłuwając się pokładełkiem w tkanki obumarłych roślin wodnych.
Ubiegłoroczne osobniki giną w maju-czerwcu.
Larwy rozwijają się w wodzie przez zaledwie 2-3(4) miesiące i przeobrażają się w lipcu i sierpniu.

Straszka pospolita, zimówka rudawa (Sympecma fusca), samiec - chociaż jego oczy są jasne, to pasy na tułowiu oraz ciemniejsze znaki na odwłoku nie połyskiwały metalicznie, zatem jest to dojrzały osobnik (fot. 30 sierpnia)

Szablak czarny Sympetrum danae

Szablak czarny, szablak szkocki (Sympetrum danae, dawniej Sympetrum scoticum) - gatunek ważki różnoskrzydłej z rodziny ważkowatych (Libellulidae), rodzaj szablak (Sympetrum). Występuje w środkowej i północnej Europie, w Azji i Ameryce Północnej.
W Polsce pospolity na terenie całego kraju, również w górach do wysokości 1350 m n.p.m.

Zasiedla wody stojące i wolno płynące, kwaśne i płytkie zbiorniki wodne, zwłaszcza torfowiskowe i bagienne, brzegi jezior i rowów, wrzosowiska i szuwary.

• Długość -  32 do 35 mm, samica nieco mniejsza od samca. Jest to najmniejszy gatunek szablaka występujący w Polsce.
• Rozpiętość skrzydeł -  średnio 46 mm, do 55 mm
• Okres występowania imagines - od końca czerwca do początku września (najbardziej aktywny późnym latem).

  Głowa samicy szablaka czarnego (Sympetrum danae) - oczy brązowo-żółtawe, czoło i ciemię żółte, wyraźny czarny szew między okiem a czołem. Na brązowym (od góry) tułowiu widoczny charakterystyczny dla gatunku czarny trójkąt.
(autor zdjęcia: Piet Spaans - źródło)  

Części ciała ważki - słownik pojęć

Niżej prezentowany słownik pochodzi sprzed ponad stu lat. Współcześnie niektóre nazwy zmieniono, jednakże same opisy są interesujące. Ponadto w słowniku znalazły się objaśnienia tych części ciała ważki, których nie znajduję w obecnych źródłach. Zatem słowniczek ten można potraktować jako pewne uzupełnienie, a nawet rozszerzenie, pomocne zwłaszcza przy opisywaniu wyglądu ważki z danego gatunku.
Definicje minimalnie uwspółcześniłam, a w nawiasach kwadratowych dodałam nazwy znane mi z obecnych źródeł.
Poniżej słownika dorzucam swoje spostrzeżenia - m.in. o czym jego autor wówczas nie wiedział.

Głowa (caput)

Oczy siatkowe, czyli złożone (oculi) - osadzone po obu bokach głowy kształtu półkulistego; u różnych grup ważek różnią się osadzeniem, wielkością i położeniem.

Przyoczka (ocelli) - oczy pojedyncze osadzone na ciemieniu.

Warga górna (labium superius) - górna przykrywka pyszczka.

Warga dolna (labium inferius) - dolna przykrywka pyszczka.

Maska - obie wypukłe wargi połączone.

Szczęki (maxillae) - narzędzia służące do gryzienia.

Czoło (frons) - część przodu głowy nad wargą górną.

Ciemię (vertex) - część wierzchnia głowy nad czołem z przodu między oczami.

Międzyocze - przestrzeń na wierzchu głowy, gdzie stykają się oczy złożone - albo w linii, albo tylko w punkcie.

Zagłowie (occipitium) - tylna przestrzeń głowy za oczami złożonymi.

Trójkąt zagłowia (triangulum occipitii) - trójkątna przestrzeń zagłowia między oczami siatkowymi.

Lica - części boczne zagłowia pod oczami złożonymi.

Różki [czułki, anteny] (antennae) - podobnie jak u innych owadów wyrastające między ciemieniem a czołem. Złożone są z członów. U ważek - z grubszej nasady [trzonka] i kilku cieńszych członów: różki szydełkowate [szczecinkowate].

Sympetrum fonscolombii - zdjęcia samców

Oto druga część zdjęć samców szablaków wędrownych, w większości młodych osobników, spotkanych w Egipcie. Poniżej zamieszczam historyczny opis gatunku podany przez Józefa Dziędzielewicza. Jak sądzę, ten zasłużony entomolog (a także odonatolog) na własne oczy nie widział nigdy ważek należących do tego gatunku. Nic dziwnego, bowiem szablaki wędrowne pojawiają się w Polsce dopiero od około dwudziestu paru lat. W opisie, który przytaczam, zarówno w oryginalnej pisowni, jak i po moim przeredagowaniu (uwspółcześnieniu), J. Dz. pomija choćby czerwone czoło, a przecież samce szablaka wędrownego sprawiają wrażenie jakby umoczyły czubek głowy (czoło i nadustek) w czerwonej farbie. Za to dokładnie opisuje ostatnie segmenty odwłoków - tych szczegółów nie poznałam we współczesnych źródłach.
W miarę pełny opis wyglądu szablaka wędrownego (Sympetrum fonscolombii) podałam wcześniej (link), lecz celem utrwalenia - wiele informacji wykorzystuję do podpisania poniższych zdjęć

Odwłok dojrzałego szablaka wędrownego (Sympetrum Fonscolombii) jest jaskrawo czerwonoróżowy. Czarne plamki na wierzchu segmentów 8 i 9 są szerokie, okrągło zakończone, również na krawędziach bocznych tych segmentów występują czarne plamki (kreski).

Budowa wewnętrzna ważek

Przedstawiam opis budowy narządów wewnętrznych ważek pochodzący sprzed ponad stu lat. Zawiera on kilka szczegółowych i ciekawych informacji, których dotąd nie znalazłam we współczesnych źródłach. Ze względu na pewną pewną archaiczność języka uzupełniłam zastosowane określenia o ich współczesne odpowiedniki oraz użyłam bardziej zrozumiałej stylistyki.

Ważki, jako owady, mają chitynowy szkielet zewnętrzny. Szkielet ten składa się z pierścieni [segmentów], płatków i przyrostków zrastających się ze sobą, albo w szwach i listewkach, albo w rozluźnionych przegubach na błonach.
Rozgałęzione po całym ciele mięśnie wprawiają w ruch odpowiednie części tego szkieletu.
Ciało ważek składa się z trzech głównych części: głowy, tułowia i odwłoka, i z przytwierdzonych do tych części odnóży, skrzydeł i rozmaitych przyrostków.
Narządy układu nerwowego, pokarmowego i rozrodczego w zasadzie są u wszystkich ważek wykształcone jednakowo.

Ważka - wędrowiec długodystansowy

Natknęłam się na kilka artykułów dotyczących wędrówek ważek, migracji o zasięgu wielu tysięcy kilometrów. Bardzo mnie to zaciekawiło, gdyż jako jednego ze słynnych w świecie ważek wędrowców wymieniono spotkaną przeze mnie w Egipcie ważkę z gatunku Pantala flavescens.
Zacznę od wędrówek obserwowanych niegdyś w Polsce. Oto fragment pracy Józefa Dziędzielewicza (1844-1918), polskiego entomologa (uznanego za jednego z najbardziej zasłużonych), trichopterologa, odonatologa i prawnika, pt. "Ważki Galicji i przyległych krajów polskich" (rok wydania 1902):

    Czy z braku dostatecznej ilości wody do rozwoju przyszłego pokolenia w pewnej okolicy, czy pod wpływem innych niezbadanych jeszcze przyczyn skupiają się ważki tłumnie w jednej miejscowości, po czym w rozluźnionych szeregach ciągną w dalekie nieraz strony do bardziej nawodnionych okolic. Wędrówka ta odbywa się widocznie z pewnym planem. Gromada ciągnących ważek zbija się w zastęp długi, wijący się bez przerwy nad równinami i wzgórzami, lasami i miastami. Do zwartych szeregów przyłączają się w drodze luźnie latające okazy tego samego gatunku.